DHA näme?

DHA dokosaheksaen turşusy bolup, omega-3 köpdoýmadyk ýag kislotalaryna degişlidir (1-nji surat). Näme üçin oňa OMEGA-3 köpdoýmadyk ýag kislotasy diýilýär? Birinjiden, onuň ýag kislotasy zynjyrynda 6 sany doýmadyk goşa baglanyşyk bar; ikinjiden, OMEGA grek harpynyň 24-nji we iň soňky harpydyr. Ýag kislotasy zynjyryndaky iň soňky doýmadyk goşa baglanyşyk metil ujundan üçünji uglerod atomunda ýerleşýändigi üçin, oňa OMEGA-3 diýilýär we bu ony OMEGA-3 köpdoýmadyk ýag kislotasyna öwürýär.

DDHA-nyň paýlanyşy we mehanizmi

Beýni süňküniň agramynyň ýarysyndan gowragy lipidlerden ybarat bolup, OMEGA-3 köpdoýmadyk ýag kislotalaryna baýdyr, DHA bolsa OMEGA-3 köpdoýmadyk ýag kislotalarynyň 90% -ni we beýni lipidleriniň umumy sanynyň 10-20% -ni tutýar. EPA (eýkozapentaen turşusy) we ALA (alfa-linolen turşusy) diňe kiçi bir bölegi düzýär. DHA dürli membran lipid gurluşlarynyň, mysal üçin neýron sinapslarynyň, endoplazmatik retikulumyň we mitohondriýanyň esasy bölegidir. Mundan başga-da, DHA öýjük membranasynyň üsti bilen signallaryň geçirilmegine, genleriň ekspresiýasyna, neýron oksidatiw abatlaýyş işlerine gatnaşýar we şeýdip beýni ösüşini we işini utgaşdyrýar. Şonuň üçin ol beýni ösüşi, neýronlaryň geçirilmegi, ýatda saklamak, aň-düşünje we ş.m. möhüm rol oýnaýar (Weiser we beýlekiler, 2016 Nutrients).

Torlu perdesiniň fotosensitiw bölegindäki fotoreseptor öýjükleri köp doýmadyk ýag kislotalaryna baýdyr, DHA köp doýmadyk ýag kislotalarynyň 50% -den gowragyny düzýär (Yeboah we beýlekiler, 2021 Journal of Lipid Research; Calder, 2016 Annals of Nutrition & Metabolism). DHA fotoreseptor öýjüklerindäki esasy doýmadyk ýag kislotalarynyň esasy bölegi bolup, bu öýjükleriň gurluşyna, şeýle hem wizual signallaryň geçirilmegine araçylyk etmäge we oksidatiw strese jogap hökmünde öýjükleriň ýaşaýşyny ýokarlandyrmaga gatnaşýar (Swinkels we Baes 2023 Pharmacology & Therapeutics).

DHA we adam saglygy

DHA-nyň beýni ösüşinde, aň-düşünjede, ýatda we özüni alyp barş duýgularynda roly

Beýniniň öň bölegiň ösüşine DHA üpjünçiligi düýpli täsir edýär.(Goustard-Langelie 1999 Lipidleri), kognitiw ukybyna, şol sanda ünsüň jemlenmegine, karar kabul etmegine, şeýle hem adamyň duýgularyna we özüni alyp barşyna täsir edýär. Şonuň üçin DHA-nyň ýokary derejesini saklamak diňe bir göwrelilik we ýetginjeklik döwründe beýni ösüşi üçin däl, eýsem ulularyň aň-düşünjesi we özüni alyp barşy üçin hem möhümdir. Çaganyň beýnisindäki DHA-nyň ýarysy enäniň göwrelilik döwründe toplanan DHA-syndan gelip çykýar, çaganyň bolsa DHA-nyň gündelik kabul edişi ulularyňkydan 5 esse köp.(Burre, J. Nutr. Saglyk Ýaşlanmasy 2006; MakNamara we başgalar, Prostaglandins Leýkot. Esasy. Fatag. Kislotalar 2006)Şonuň üçin göwrelilik we çagalyk döwründe ýeterlik DHA almak örän möhümdir. Eneleriň göwrelilik we emdiriş döwründe günde 200 mg DHA kabul etmegi maslahat berilýär.(Koletzko we başg., J. Perinat. Med.2008; Ýewropa Azyk Howpsuzlygy Agentligi, EFSA J. 2010)Dürli barlaglar göwrelilik döwründe DHA goşundysynyň çaganyň agramyny we uzynlygyny artdyrýandygyny görkezdi.(Makrides we başgalar, “Cochrane” maglumatlar bazasynyň ulgamy Rev.2006), şol bir wagtyň özünde çagalykda kognitiw ukyplary güýçlendirýär(Helland we başg., Çaga lukmançylygy 2003).

Emdiriş döwründe DHA bilen goşmaça iýmitlendirmek hereket dilini baýlaşdyrýar (Meldrum we beýlekiler, Br. J. Nutr. 2012), çaganyň intellektual ösüşini güýçlendirýär we IQ-ny ýokarlandyrýar (Drover we beýlekiler, Early Hum. Dev.2011).; Cohen Am. J. Öňki. Med. 2005). DHA bilen üpjün edilen çagalar dil öwrenmek we ýazuw ukyplarynyň gowulanandygyny görkezýärler.(Da lton we l., Prostaglandins Leýkot. Esasy. Fatag. Kislotalar 2009).

Ululyk döwründe DHA-ny goşmaça bermegiň täsiri belli bolmasa-da, ýokary okuw ýaşyndaky ýaşlaryň arasynda geçirilen barlaglar DHA-ny dört hepde dowamynda goşmaça bermegiň öwrenmegi we ýatkeşligi gowulandyryp biljekdigini görkezdi (Karr we beýlekiler, Exp. Clin. Psychopharmacol. 2012). Ýatkeşligi ýa-da ýalňyzlygy pes bolan ilatda DHA goşmaçasy epizodik ýatkeşligi gowulandyryp biler (Yurko-Mauro we beýlekiler, PLoS ONE 2015; Jaremka we beýlekiler, Psychosom. Med. 2014)

Gartaşan adamlarda DHA-ny goşmak kognitiw we ýatkeşlik ukyplaryny ýokarlandyrmaga kömek edýär. Beýni korteksiniň daşky ýüzünde ýerleşýän çal madda beýnide dürli kognitiw we özüni alyp barş işlerini, şeýle hem duýgularyň we aňyň döremegini goldaýar. Şeýle-de bolsa, çal maddanyň möçberi ýaş bilen azalýar, nerw we immun ulgamlarynda oksidatiw stress we çişme hem ýaş bilen artýar. Barlaglar DHA-ny goşmak bilen çal maddanyň möçberini artdyryp ýa-da saklap, ýatkeşligi we kognitiw ukyplaryny güýçlendirip biljekdigini görkezýär (Weiser we beýlekiler, 2016 Nutrients).

Ýaş ulaldygyça, ýatkeşlik pese gaçýar, bu bolsa demensiýa getirip biler. Beýleki beýni patologiýalary hem gartaşan adamlarda demensiýanyň bir görnüşi bolan Altsgeýmer keseline getirip biler. Birnäçe barlaglar günde 200 milligramdan gowrak DHA-nyň goşulmagynyň intellektual ösüşi ýa-da demensiýany gowulandyryp biljekdigini görkezýär. Häzirki wagtda Altsgeýmer keselini bejermekde DHA-nyň ulanylmagy barada aýdyň subutnama ýok, ýöne tejribe netijeleri DHA goşulmagynyň Altsgeýmer keseliniň öňüni almakda belli bir oňyn täsir edýändigini görkezýär (Weiser we beýlekiler, 2016 Nutrients).

DHA we göz saglygy

Syçanlarda geçirilen barlaglar, sintez ýa-da daşamak sebäplerinden gelip çykýan bolsa-da, gözüň torlu gatlagynyň DHA ýetmezçiliginiň görmegiň bozulmagy bilen ýakyndan baglanyşyklydygyny ýüze çykardy. Ýaş bilen baglanyşykly makula degenerasiýasy, diabet bilen baglanyşykly retinopatiýa we gözüň torlu gatlagynyň pigment distrofiýalary bolan näsaglaryň ganynda DHA derejesi pes bolýar. Şeýle-de bolsa, munuň sebäp ýa-da netijedigi henizem belli däl. DHA-ny ýa-da beýleki uzyn zynjyrly köp doýmadyk ýag kislotalaryny doldurýan kliniki ýa-da syçan barlaglary henizem aýdyň netijä getirmedi (Swinkels we Baes 2023 Farmakologiýa we Terapiýa). Şeýle-de bolsa, gözüň torlu gatlagynyň uzyn zynjyrly köp doýmadyk ýag kislotalaryna baýdygy we DHA-nyň esasy komponenti bolandygy sebäpli, DHA adamlaryň adaty göz saglygy üçin örän möhümdir (Swinkels we Baes 2023 Farmakologiýa we Terapiýa; Li we beýlekiler, Iýmit ylymlary we iýmitlenme).

DHA we ýürek-damar saglygy

Doýgun ýag kislotalarynyň toplanmagy ýürek-damar saglygyna zyýanly, doýmadyk ýag kislotalary bolsa peýdalydyr. DHA-nyň ýürek-damar saglygyny gowulandyrýandygy barada habarlar bar bolsa-da, köp sanly barlaglar hem DHA-nyň ýürek-damar saglygyna täsiriniň aýdyň däldigini görkezýär. Deňeşdirme babatda EPA möhüm rol oýnaýar (Sherrat we beýlekiler, Cardiovasc Res 2024). Şeýle-de bolsa, Amerikan Ýürek Assosiasiýasy ýürek keselinden ejir çekýän hassalara her gün 1 gram EPA+DHA kabul etmegi maslahat berýär (Siscovick we beýlekiler, 2017, Circulation).